II wojna światowa to okres, w którym mapa Europy podlegała gwałtownym i dramatycznym przemianom. Każdy dzień konfliktu przynosił zmiany granic, przesunięcia linii frontów i przekształcenia terytorialne, które ostatecznie ukształtowały powojenny porządek kontynentu. Dynamika tych zmian odzwierciedlała nie tylko militarne sukcesy i porażki walczących stron, ale także głębokie procesy geopolityczne, które definiowały XX wiek. Śledzenie tych przemian dzień po dniu pozwala zrozumieć, jak w ciągu zaledwie sześciu lat doszło do fundamentalnej rekonfiguracji europejskiej przestrzeni politycznej.

Europa u progu wojny – mapa kontynentu w 1939 roku

Mapa Europy w przeddzień wybuchu II wojny światowej znacząco różniła się od tej, którą znamy współcześnie. Po traktacie wersalskim z 1919 roku i upadku wielkich imperiów, kontynent stał się mozaiką państw narodowych, z których wiele powstało dopiero po I wojnie światowej. Niemcy, pozbawione części terytoriów na wschodzie i zachodzie, z oddzielonymi od reszty kraju Prusami Wschodnimi, pielęgnowały poczucie krzywdy i upokorzenia warunkami pokoju.

Polska, odrodzona po 123 latach zaborów, zajmowała znacznie większy obszar na wschodzie niż obecnie, sięgając daleko poza dzisiejszą granicę z Białorusią i Ukrainą. Czechosłowacja, która w marcu 1939 roku padła ofiarą niemieckiej ekspansji, została podzielona – Czechy i Morawy przekształcono w niemiecki protektorat, Słowacja stała się formalnie niepodległym, ale faktycznie zależnym od Niemiec państwem, a Ruś Zakarpacka trafiła pod kontrolę Węgier.

Granice wytyczone po I wojnie światowej były przedmiotem nieustannych sporów, a system wersalski okazał się niestabilny. Wraz z dojściem Hitlera do władzy w 1933 roku, rewizjonizm terytorialny stał się oficjalną doktryną niemieckiej polityki zagranicznej. Anschluss Austrii w marcu 1938 roku oraz rozbiór Czechosłowacji w latach 1938-1939 stanowiły pierwsze kroki w realizacji hitlerowskiego planu budowy niemieckiej przestrzeni życiowej (Lebensraum).

Pierwsza faza wojny – niemiecka dominacja i podział Polski (1939-1941)

1 września 1939 roku, wraz z atakiem Niemiec na Polskę, rozpoczął się proces gwałtownych zmian terytorialnych. W ciągu zaledwie kilku tygodni mapa Europy Środkowej uległa dramatycznej transformacji. Zgodnie z tajnym protokołem paktu Ribbentrop-Mołotow z 23 sierpnia 1939 roku, Polska została podzielona między III Rzeszę a Związek Radziecki.

17 września 1939 roku, gdy armia polska wciąż stawiała zacięty opór Niemcom, Armia Czerwona przekroczyła wschodnią granicę Polski. Do końca września państwo polskie przestało istnieć jako byt polityczny, a jego terytorium zostało rozparcelowane:

• Zachodnie i północne ziemie Polski (Pomorze, Wielkopolska, Śląsk, część Mazowsza z Łodzią) zostały wcielone bezpośrednio do III Rzeszy
• Z centralnej części utworzono Generalne Gubernatorstwo – twór administracyjny pod niemiecką okupacją
• Wschodnie tereny (Kresy) zostały anektowane przez ZSRR i włączone do Białoruskiej i Ukraińskiej SRR

W kolejnych miesiącach dynamika zmian terytorialnych przyspieszyła. W listopadzie 1939 roku ZSRR zaatakował Finlandię, rozpoczynając tzw. wojnę zimową. Mimo heroicznego oporu Finów, w marcu 1940 roku musieli oni oddać Związkowi Radzieckiemu około 10% swojego terytorium, w tym strategiczny Przesmyk Karelski.

Wiosną 1940 roku mapa Europy Zachodniej i Północnej uległa dalszym przekształceniom. W kwietniu Niemcy zajęli Danię i rozpoczęli inwazję na Norwegię. W maju i czerwcu 1940 roku błyskawiczna kampania niemiecka doprowadziła do upadku Belgii, Holandii, Luksemburga i Francji. Północna i zachodnia część Francji znalazła się pod bezpośrednią okupacją niemiecką, podczas gdy na południu utworzono kolaboracyjne Państwo Francuskie ze stolicą w Vichy.

Apogeum ekspansji Osi – mapa Europy w latach 1941-1942

Punktem zwrotnym w procesie przekształcania mapy Europy była operacja Barbarossa – atak Niemiec na ZSRR 22 czerwca 1941 roku. W ciągu kilku miesięcy Wehrmacht zajął ogromne obszary zachodnich republik radzieckich – Białorusi, Ukrainy, krajów bałtyckich oraz znaczne części Rosji, docierając do przedmieść Moskwy i Leningradu.

Na zajętych terenach Niemcy wprowadzili nowy porządek administracyjny:

• Z Estonii, Łotwy i części Białorusi utworzono Komisariat Rzeszy Ostland
• Na Ukrainie powstał Komisariat Rzeszy Ukraina
• Besarabia i Bukowina (odebrane Rumunii przez ZSRR w 1940 roku) zostały przekazane sojuszniczej Rumunii jako Transnistra

Równolegle do działań na froncie wschodnim, w kwietniu 1941 roku wojska niemieckie, włoskie i węgierskie zaatakowały i szybko podbiły Jugosławię i Grecję. Chorwacja stała się formalnie niepodległym państwem, faktycznie będąc niemieckim satelitą. Serbia znalazła się pod okupacją niemiecką, Słowenia została podzielona między Niemcy i Włochy, a Czarnogóra stała się włoskim protektoratem. Grecja również została podzielona na strefy okupacyjne – niemiecką, włoską i bułgarską.

W szczytowym momencie ekspansji państw Osi, w 1942 roku, pod kontrolą Niemiec i ich sojuszników znajdowało się około 2,7 miliona kilometrów kwadratowych terytorium europejskiego – od Atlantyku po Wołgę i od Norwegii po Kretę.

Odwrócenie losów wojny – zmiany na mapie Europy w latach 1943-1944

Przełom w wojnie nastąpił na przełomie 1942 i 1943 roku. Klęska Niemców pod Stalingradem w lutym 1943 roku zapoczątkowała stopniowe cofanie się frontu wschodniego. Armia Czerwona rozpoczęła systematyczne wypieranie wojsk niemieckich z terytorium ZSRR. Do końca 1943 roku Sowieci wyzwolili większość Ukrainy i część Białorusi, a front wschodni przesunął się na zachód o setki kilometrów.

Równolegle, w lipcu 1943 roku, alianci zachodni wylądowali na Sycylii, rozpoczynając kampanię włoską. We wrześniu 1943 roku Włochy skapitulowały i przeszły na stronę aliantów, choć północna część kraju pozostała pod niemiecką okupacją jako Włoska Republika Socjalna (Repubblica Sociale Italiana).

Rok 1944 przyniósł dramatyczne zmiany na mapie Europy. 6 czerwca alianci zachodni wylądowali w Normandii, otwierając drugi front w Europie Zachodniej. W ciągu kilku miesięcy wyzwolili Francję, Belgię i część Holandii. Jednocześnie Armia Czerwona kontynuowała ofensywę na wschodzie:

• W styczniu 1944 roku przełamała blokadę Leningradu
• Wiosną i latem wyzwoliła całą Ukrainę i Białoruś
• W sierpniu wkroczyła do Polski, zatrzymując się na Wiśle
• Jesienią zajęła kraje bałtyckie i wkroczyła na Bałkany

Pod koniec 1944 roku linia frontu przebiegała od Morza Północnego przez wschodnią Holandię, zachodnią Belgię, wschodnią Francję, północne Włochy, zachodnią Węgry, do Jugosławii. Na wschodzie front ustabilizował się tymczasowo na linii Wisły w Polsce, by ruszyć ponownie w styczniu 1945 roku.

Finał wojny i nowy porządek – mapa Europy w 1945 roku

Ostatnie miesiące wojny przyniosły gwałtowne zmiany na mapie Europy. Styczniowa ofensywa Armii Czerwonej doprowadziła do zajęcia większości Polski, Węgier, wschodniej części Niemiec i Austrii. Równocześnie alianci zachodni przełamali niemiecką obronę na Renie i wkroczyli w głąb Niemiec.

25 kwietnia 1945 roku wojska amerykańskie i radzieckie spotkały się nad Łabą w Torgau, dzieląc faktycznie Niemcy na dwie strefy wpływów. 30 kwietnia Adolf Hitler popełnił samobójstwo w berlińskim bunkrze, a 8 maja Niemcy skapitulowały bezwarunkowo.

Mapa powojennej Europy została w dużej mierze ukształtowana przez ustalenia konferencji w Jałcie (luty 1945) i Poczdamie (lipiec-sierpień 1945). Najważniejsze zmiany terytorialne obejmowały:

• Podział Niemiec na cztery strefy okupacyjne (amerykańską, brytyjską, francuską i radziecką)
• Przesunięcie granicy polsko-niemieckiej na linię Odry i Nysy Łużyckiej
• Przesunięcie wschodniej granicy Polski na tzw. linię Curzona, co oznaczało utratę Kresów Wschodnich na rzecz ZSRR
• Aneksję przez ZSRR państw bałtyckich, części Finlandii, północnych Prus Wschodnich (Królewiec/Kaliningrad) oraz Rusi Zakarpackiej
• Przywrócenie przedwojennych granic Jugosławii z pewnymi modyfikacjami

Konsekwencje terytorialne i demograficzne

Zmiany granic w Europie po II wojnie światowej miały bezprecedensowy charakter i skalę. Towarzyszyły im masowe przesiedlenia ludności, które doprowadziły do homogenizacji etnicznej wielu regionów:

• Około 12 milionów Niemców zostało wysiedlonych z terenów przyznanych Polsce, Czechosłowacji i zajętych przez ZSRR
• Ponad 1,5 miliona Polaków przesiedlono z Kresów Wschodnich na tzw. Ziemie Odzyskane
• Setki tysięcy ludzi innych narodowości (Ukraińcy, Białorusini, Litwini, Węgrzy) również zostały przymusowo przemieszczone

Nowa mapa Europy, ukształtowana w latach 1939-1945, stała się fundamentem powojennego porządku, który przetrwał aż do upadku komunizmu w latach 1989-1991. Podział kontynentu na dwa bloki – zachodni i wschodni – znalazł swoje odzwierciedlenie w żelaznej kurtynie, która przez niemal pół wieku rozdzielała Europę.

II wojna światowa zmieniła mapę Europy w sposób bardziej radykalny niż jakikolwiek inny konflikt w historii. Przesunięcia granic, które dokonały się w ciągu zaledwie sześciu lat, ukształtowały geopolityczny krajobraz kontynentu na dziesięciolecia, a wiele z tych zmian pozostaje trwałym elementem europejskiej rzeczywistości do dziś.